نخستين قياس ، قياس شيطان بود در روايات متعددى كه از طرق اهل بيت ع به ما رسيده قياس كردن احكام و حقايق دينى به شدت محكوم شده است و در اين اخبار مىخوانيم نخستين كسى كه قياس كرد ، شيطان بود ، امام صادق ع به ابو حنيفه فرمود : لا تقس فان اول من قاس ابليس : « قياس مكن كه نخستين قياس كننده شيطان بود » ( 1 ) . در منابع اهل تسنن مانند تفسير « المنار » و تفسير « طبرى » از « ابن عباس » و « ابن سيرين » و « حسن بصرى » نيز اين مطلب نقل شده است ( 2 ) . منظور از « قياس » اين است كه موضوعى را به موضوع ديگر كه از بعضى جهات با آن شباهت دارد مقايسه كنيم ، و همان حكمى كه درباره موضوع اول است ، درباره موضوع دوم نيز اجرا شود ، بدون اينكه فلسفه و اسرار حكم اول را كاملا بدانيم ، مثل اينكه مىدانيم « بول » انسان محكوم به نجاست و ناپاكى است و بايد از آن پرهيز كرد ، سپس « عرق » انسان را هم با آن مقايسه كنيم و بگوئيم چون اين دو در پاره اى از جهات و اجزاى تركيبى با هم شباهت دارند ، هر دو ناپاك و نجس هستند ، در حالى كه اگر چه در پاره اى از جهات با هم شباهت دارند ، ولى از جهاتى هم متفاوتند ، يكى رقيقتر و ديگرى غليظتر ، پرهيز از يكى كار ساده اى است و پرهيز از ديگرى بسيار مشكل و طاقتفرسا ، به علاوه تمام فلسفه‌هاى حكم اول بر ما روشن نيست ، و اين يك مقايسه تخمينى بيش نمىباشد . به همين جهت پيشوايان ما با الهام از كلام پيامبر ص قياس را شديدا

--> ( 1 ) نور الثقلين جلد دوم صفحه 6 . ( 2 ) المنار جلد 8 صفحه 331 و تفسير طبرى جزء 8 صفحه 98 و تفسير قرطبى جلد 4 صفحه 2607 .